აშშ-ში ალცჰაიმერის დაავადების გამოსავლენად ახალი სისხლის ტესტი დაამტკიცეს

აშშ-ის სურსათისა და მედიკამენტების ადმინისტრაციამ (FDA) ახალი სისხლის ტესტი დაამტკიცა, რომელიც ექიმებს ალცჰაიმერის დაავადებასთან დაკავშირებული თავის ტვინის ცვლილებების გამოვლენაში დაეხმარება. ახალი მეთოდი დიაგნოსტიკის პროცესს მნიშვნელოვნად ამარტივებს, რადგან აქამდე დაავადებასთან დაკავშირებული ამილოიდური პათოლოგიის დასადასტურებლად ხშირად საჭირო იყო უფრო რთული და ძვირად ღირებული კვლევები, მათ შორის, PET-სკანირება ან ზურგის ტვინის სითხის ანალიზი.

ახალი ტესტი, სახელწოდებით Elecsys pTau217, Roche-მა და Eli Lilly-მ ერთობლივად შეიმუშავეს. ის სისხლში ე. წ. ფოსფორილირებული ტაუ 217-ის (pTau217) დონეს ზომავს – ბიომარკერს, რომელიც ალცჰაიმერის დაავადებასთან დაკავშირებულ ამილოიდურ ცვლილებებთან არის დაკავშირებული.

ვის შეიძლება ჩაუტარდეს ტესტი?

FDA-ს გადაწყვეტილების მიხედვით, ტესტი განკუთვნილია 55 წლის და უფროსი ასაკის ადამიანებისთვის, რომლებსაც კოგნიტიური დაქვეითების ნიშნები, სიმპტომები ან შესაბამისი ჩივილები აქვთ. მისი მიზანია დაეხმაროს ექიმს იმის შეფასებაში, რამდენად მაღალია ალბათობა, პაციენტის ტვინში ალცჰაიმერის დაავადებასთან დაკავშირებული ამილოიდური პათოლოგია არსებობდეს.

ტესტის პასუხი სამ კატეგორიად იყოფა: დადებითი, შუალედური ან უარყოფითი. დადებითი პასუხი მიუთითებს ამილოიდური პათოლოგიის არსებობის უფრო მაღალ ალბათობაზე, უარყოფითი კი – მის დაბალ ალბათობაზე. შუალედური შედეგის შემთხვევაში შესაძლოა დამატებითი კვლევების ჩატარება გახდეს საჭირო.

მნიშვნელოვანია, რომ სისხლის ტესტი თავისთავად ალცჰაიმერის საბოლოო დიაგნოზს არ ადგენს. მისი შედეგი ექიმმა პაციენტის სიმპტომებთან, სამედიცინო ისტორიასა და სხვა კვლევების მონაცემებთან ერთად უნდა შეაფასოს, თუმცა ტესტის გამოყენების ეფექტიანობა დემენციის განვითარების პროგნოზირებისა და მკურნალობის შედეგების შეფასებისთვის ჯერ არ არის დადასტურებული.

რატომ არის ახალი ტესტი მნიშვნელოვანი

ალცჰაიმერის დაავადების დიაგნოსტიკა დღემდე საკმაოდ რთული პროცესია. ექიმებს ხშირად უწევთ რამდენიმე სახის გამოკვლევის გამოყენება იმის დასადგენად, არის თუ არა პაციენტის კოგნიტიური პრობლემების მიზეზი ალცჰაიმერის დაავადება.

ერთ-ერთი ყველაზე ზუსტი მეთოდია ამილოიდური PET-კვლევა, რომლის საშუალებითაც შესაძლებელია თავის ტვინში ამილოიდური ფირფიტების ვიზუალიზაცია. თუმცა PET-კვლევა ძვირია და სპეციალიზებულ სამედიცინო ინფრასტრუქტურას მოითხოვს. კიდევ ერთი მეთოდია ცერებროსპინალური სითხის, ანუ თავ-ზურგტვინის სითხის, გამოკვლევა, რომელიც ინვაზიურ პროცედურას საჭიროებს. სისხლის აღება კი გაცილებით მარტივი და ნაკლებად ინვაზიური პროცედურაა.

ახალი ტესტის კიდევ ერთი უპირატესობა ის არის, რომ მისი გამოყენება შესაძლებელია როგორც სპეციალიზებულ, ისე პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებებში. Roche-ის ინფორმაციით, აშშ-ში უკვე 4 500-ზე მეტი შესაბამისი ლაბორატორიული ანალიზატორია დამონტაჟებული, რაც ტესტის ფართოდ დანერგვას ამარტივებს. მისი შეთავაზება ასევე იგეგმება მსხვილი ლაბორატორიული ქსელების, მათ შორის, Labcorp-ისა და Quest Diagnostics-ის მეშვეობით.

ახალი ტესტი ალცჰაიმერის დიაგნოსტიკაში სისხლის ანალიზების გამოყენების მიმართულებით გადადგმული კიდევ ერთი ნაბიჯია.

2025 წლის მაისში FDA-მ პირველად დაამტკიცა სისხლის ტესტი, რომელიც ალცჰაიმერთან დაკავშირებული ამილოიდური ფირფიტების ადრეული გამოვლენის დასახმარებლად გამოიყენება. ეს იყო Fujirebio-ს Lumipulse G pTau217/β-Amyloid 1-42 Plasma Ratio.

ახალი Elecsys pTau217 კი განსხვავებულია იმით, რომ ერთი ბიომარკერის – pTau217-ის გაზომვას ეყრდნობა. Alzheimer’s Association-ის ინფორმაციით, FDA-ს მიერ დამტკიცებული ეს უკვე მეოთხე სისხლზე დაფუძნებული ბიომარკერული ტესტია, რომელიც ალცჰაიმერის დიაგნოსტიკის პროცესში გამოყენებისთვის გაიწმინდა და მეორე ასეთი გადაწყვეტილება ბოლო ერთი კვირის განმავლობაში.

ნიშნავს თუ არა ეს, რომ ალცჰაიმერის აღმოჩენა ახლა ერთი სისხლის ანალიზით იქნება შესაძლებელი?

არა. სწორედ აქ არის მნიშვნელოვანი განსხვავება.

ახალი ტესტი ექიმს ეხმარება დაადგინოს, რამდენად სავარაუდოა პაციენტის ტვინში ალცჰაიმერის დაავადებასთან დაკავშირებული ამილოიდური პათოლოგიის არსებობა. თუმცა ერთი დადებითი პასუხი ავტომატურად არ ნიშნავს ალცჰაიმერის დაავადების საბოლოო დიაგნოზს, ისევე როგორც უარყოფითი პასუხი არ ცვლის ექიმის სრულ კლინიკურ შეფასებას.

ამიტომ სპეციალისტები სისხლის ბიომარკერებს უფრო დიდი დიაგნოსტიკური პროცესის ნაწილად განიხილავენ. მათი მთავარი მნიშვნელობა ის არის, რომ შესაძლოა ექიმებს დაეხმაროს საჭირო კვლევების უფრო სწრაფად შერჩევაში და პაციენტების იმ ჯგუფის იდენტიფიცირებაში, რომელსაც დამატებითი, უფრო რთული გამოკვლევა სჭირდება.

ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ფონზე, როდესაც ალცჰაიმერის დაავადების მკურნალობის ახალი მეთოდები სულ უფრო მეტად არის დაკავშირებული ადრეულ და ზუსტ დიაგნოსტიკასთან. მაგალითად, FDA-ს მიერ უკვე დამტკიცებულია დაავადების მიმდინარეობაზე მოქმედი პრეპარატები, რომელთა გამოყენებისას პაციენტის შესაბამისი დიაგნოზის დადგენა გადამწყვეტი მნიშვნელობისაა.

ამრიგად, ახალი სისხლის ტესტი ალცჰაიმერის დაავადების დიაგნოზს დამოუკიდებლად ვერ ადგენს, თუმცა შესაძლოა მისი გამოვლენის პროცესი უფრო მარტივი და ხელმისაწვდომი გახადოს. სისხლის ერთი ანალიზით მიღებული შედეგი ექიმს დაეხმარება განსაზღვროს, სჭირდება თუ არა პაციენტს დამატებითი, უფრო რთული კვლევები.

ნინო ხოშტარია